19-09-2007, p.16		
Kempen, Mechelen, Metropool Noord, Metropool Zuid, Waasland

Een modernere grondwet voor een conservatiever Turkije?
	
Dirk Rochtus

docent internationale politiek aan 

de Lessius Hogeschool Antwerpen. 

Een klinkende overwinning was het die de Turkse premier Tayyip Erdogan bij de verkiezingen van 22 juli kon boeken. Zijn Partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling (AKP) behaalde 47% van de stemmen, een winst van 12% tegenover november 2002. Een duidelijk mandaat van de kiezer voor een partij, die volgens haar tegenstanders een sluipende islamisering nastreeft.

De oppositiepartij CHP, de partij van Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van de Republiek Turkije - bleef verweesd achter met een schamele 21%. De CHP fulmineerde maandenlang tegen de 'islamisten' van de AKP en de verkiezing van Abdullah Gül, AKP-minister van Buitenlandse Zaken, tot president. Tevergeefs. Blijkbaar zit er sleet op de wervingskracht van het kemalisme, de ideologie van het traditionele establishment die haar naam ontleent aan de grondlegger van de seculiere, streng Turks-nationalistische staat. Zelfs de Koerdische nationalisten hebben nu 20 zetels in het parlement.

De AKP heeft de belangrijkste functies in handen: president, premier, parlementsvoorzitter. De eerste belichaamt de staat. Hij benoemt de rechters en universiteitsrectoren en is opperbevelhebber van het leger. De bastions van de staat zijn nu van de kemalisten op de islamisten overgegaan. En dat alles bracht de kiezer in het stemhokje tot stand.

Betekent dit nu dat de Turken een op de sharia gebaseerde staat willen? Verkiezingsanalyses stellen dat de kiezer de AKP heeft beloond voor haar economisch succes, haar strijd tegen de inflatie en de vele hervormingen die het land rijp moeten maken voor toetreding tot de EU. Maar gaat de AKP toch niet een conservatievere koers op moreel vlak voeren, nu de oppositie te zwak en te verdeeld is om veel weerwerk te leveren? Wat voor soort Turkije mogen we verwachten? Welke weerslag zullen de veranderingen in de Turkse staat en maatschappij op het onderhandelingsproces met de EU hebben?

De antwoorden kunnen het project voor een nieuwe grondwet bieden. De huidige grondwet is een schepping van de militairen die in september 1980 een putsch pleegden om een einde te maken aan de politieke ontreddering. De generaals legden de grote principes van het kemalisme vast in de grondwet: Turkije als unitaire, centralistisch georganiseerde staat met één staatsvolk waarin geen ruimte was voor culturele of religieuze autonomie. En de burger? Die moest zich plooien naar het onaantastbare gezag van de staat. Daar komt wellicht verandering in met een nieuwe grondwet, een "civiel project" als werkstuk van het nieuwe parlement. Die moet een oplossing vinden voor de Koerdische kwestie, de rol van het leger, en de relatie tussen staat en religie. 

In de nieuwe grondwet zouden de rechten van de burger en de mensenrechten primeren. Een totaal ander concept dan een grondwet die aanheft met de manier waarop de staat georganiseerd is, een concept dat duidelijk maakt dat de staat er voor de burger is en niet omgekeerd. Zo'n op de burger geijkte grondwet zou het land nog dichter bij Europa moeten brengen.

Maar Turkije zou Turkije niet zijn, mocht de hoofddoek niet weer opduiken. De grondwetscommissie kon geen consensus vinden over het door de kemalisten ingestelde verbod op het dragen van de hoofddoek in het hoger onderwijs. Erdogan moet nu de knoop doorhakken. De kemalisten vrezen dat de afzwakking van het verbod een kettingreactie te weeg zal brengen in de richting van een meer conservatieve maatschappij. De liberale grondwet zou op de duur paradoxaal genoeg de westerse levenswijze uithollen. Wie beweert dat het allemaal niet zo'n vaart zal lopen met de toch modern ogende AKP, mag kijken naar de volgende cijfers: in het middenkader van het staatsapparaat is onder de AKP (sinds 2002) het aandeel van de vrouwen gedaald van 30 naar 27%. Een teken aan de wand?

 © Concentra