ITEM METADATA RECORD
Title: Particle Patterns in English: A Comprehensive Coverage
Authors: Cappelle, Bert
Issue Date: 25-May-2005
Publisher: S. n., Leuven, 2005
Description: Samenvatting voor het brede publiek

Grammar it up! Sprekers van het Engels slaan patronen op voor phrasal verbs

Woordenboekenmakers kunnen het niet meer bijbenen: weird out, fartass around, rave it up, en ga zo maar door. Engelstaligen springen inderdaad wel erg creatief om met hun phrasal verbs, de tegenhangers van onze 'scheidbaar samengestelde werkwoorden', waarvan er tot hier toe al vier zijn gebruikt (opslaan, doorgaan, bijbenen, omspringen). Die creativiteit valt terug te voeren op een aantal patronen die ze ontwaren in het taalgebruik rondom hen, in hun hoofd stockeren, en dan eventueel gebruiken om zelf nieuwe combinaties te vormen. Dit staat haarfijn beschreven in het vijfhonderd bladzijden tellende proefschrift van Bert Cappelle, verbonden aan het departement linguïstiek van de Leuvense Letterenfaculteit.

De term phrasal verbs herinneren velen zich misschien vooral van de woordenschatlijsten op school. Daarin lag de nadruk op het onvoorspelbare karakter van sommige combinaties: turn up betekent 'opdagen', maar turn down betekent niet 'weggaan', wel 'afwijzen'. Daarnaast werd er in de Engelse spraakkunst ongetwijfeld op gewezen dat het lijdend voorwerp van een phrasal verb in de regel twee posities kan innemen: tussen de twee elementen (bijvoorbeeld turn the offer down) of na de hele combinatie (bijvoorbeeld turn down the offer), tenzij bij een voornaamwoord (altijd turn it down, nooit turn down it). Dat is allemaal vertrouwd terrein. Maar tussen het grillige lexicon enerzijds en de welgeordende syntaxis anderzijds ligt er een uitgestrekt gebied waar amper naar omgezien wordt. Het is dit niemandsland dat Cappelle heeft geëxploreerd en in kaart gebracht.

Een van de vaststellingen is bijvoorbeeld dat de Engelse omgangstaal vaak een voltooid deelwoord combineert met het partikel off om iemands ergernis of irritatie uit te drukken. Naast de courante combinatie pissed off is er ook brassed off, browned off, cheesed off, en een resem andere combinaties, vaak met een schuttingwoord dat dienst doet als werkwoord. Pissed off is dus allesbehalve een alleenstaand geval -- hooguit de vaakst gehoorde vertegenwoordiger van een bestaand patroon. En zo zijn er wel meer patronen die te veel op een constructie lijken om ze op te nemen in een woordenboek en te weinig op een abstracte regel om ze in een grammatica te behandelen. Maar ze maken wel degelijk deel uit van de taalkennis van een competente native speaker.

Ook op een wat technischer taalkundig niveau zijn er patronen te onderscheiden. Net als in het Nederlands heb je in het Engels vaak de mogelijkheid om een lijdend voorwerp tot onderwerp te maken zonder een passieve zin te gebruiken. Om een voorbeeld te geven: de actieve zin Lightning lit the sky up ('De bliksem lichtte de hemel op') kun je omvormen tot The sky lit up ('De hemel lichtte op'), wat opnieuw een actieve zin is. (Een passieve versie zou zijn The sky was lit up, 'De hemel werd opgelicht'.) Er zijn nogal wat phrasal verbs die deze dubbele mogelijkheid toelaten: cheer up, calm down, flatten out, heat up, narrow down, sober up, split up, wake up, en vele andere. In de meeste gevallen voegt het partikel -- vaak up -- geen noemenswaardige betekenis toe aan het werkwoord maar het heeft wel een grammaticale functie. Die keuzemogelijkheid is overigens niet beperkt tot phrasal verbs. Ook sommige enkelvoudige werkwoorden laten toe om hetzij de 'dader' hetzij de 'ondergaander' als onderwerp van een actieve zin te construeren: je kunt zowel I broke the china zeggen als The china broke -- handig als je jezelf buit schot wil plaatsen. Maar het is op zijn minst opvallend dat er ook zoveel phrasal verbs zijn die in die twee constructies voorkomen.

Cappelle sluit niet uit dat zijn studie van nut kan zijn voor taalleerkrachten. Die zouden moeten inzien dat phrasal verbs anders aangeboden kunnen worden dan in de vorm van ellenlange lijsten, alfabetisch gerangschikt volgens het werkwoord. Want vaak draait alles om het partikel, niet om het werkwoord. Eenvoudig voorbeeld: het bevel Out! is begrijpelijk zonder werkwoord. Als er dus al lijsten worden opgesteld, dan liefst met combinaties gegroepeerd rond eenzelfde partikel. Voor zijn collega's in de taalkunde heeft Cappelle alvast aangetoond dat de klasse van partikels allerminst een oninteressante grammaticale restcategorie is. Sommige taalkundigen erkennen de categorie zelfs niet en analyseren partikels zonder meer als een soort voorzetsels. Tegen deze reflex trekt Cappelle sterk van leer. Een van zijn argumenten is dat je bij het horen van bijvoorbeeld "The balloon went up", je nooit afvraagt "up what?". Maar ook voor taalkundigen die zich weinig aan dit soort onbeduidende discussies gelegen laten liggen, zit er in het proefschrift van Cappelle een diepere dubbele boodschap. Ten eerste moet het klassieke onderscheid tussen woordenboek en grammatica worden opgeheven: beide lopen in elkaar over. Wie een woordenboek koopt, zou ook een grammatica moeten hebben voor zijn geld, en omgekeerd. Ten tweede staat de beschrijving van een taal gelijk met de beschrijving van patronen in die taal, dus van alles wat zich regelmatig voordoet. Dit kan van nogal diverse aard zijn: concrete woorden, woorduitgangen, staande uitdrukkingen, half afgewerkte 'prefab' constructies en abstracte zinsstructuren. Ook systematisch optredende variaties, zoals de afwisseling tussen actief en passief of tussen -te en -de voor de verleden tijd, horen in dit rijtje thuis. Net als de alternatie tussen de volgorde van turn the offer down en de volgorde van turn down the offer of tussen de structuur The birds woke me up en de structuur I woke up, zoals Cappelle verdedigt in zijn proefschrift. Patronen smokkelen zo de tegenwoordig misschien onterecht verguisde 'transformaties' weer binnen in de taalkunde.
Table of Contents: (Short contents)

1 Setting out
2 Pattern Grammar
3 The category ‘particle’
4 Phrase structure
5 Phrase structure contd.
6 Information structure
7 Argument structure
8 Event structure
9 Winding up

(For a more extensive table of contents and page references, see the archived dissertation.)
URI: 
Publication status: published
KU Leuven publication type: TH
Appears in Collections:Formal and Computational Linguistics @ Leuven
Faculty of Arts, Campus Kortrijk (@ Kulak)

Files in This Item:
File Description Status SizeFormat
Entire document -- archive version.pdf Published 3046KbAdobe PDFView/Open

 


All items in Lirias are protected by copyright, with all rights reserved.