ITEM METADATA RECORD
Title: Navelnacht. Kosmologie en regeneratie in de Middeleeuwen
Other Titles: Navel-night. Cosmology and regeneration in the Middle Ages
Authors: De Coene, Karen
Issue Date: 7-Mar-2006
Abstract: Navelnacht verhaalt over talloze, schijnbaar van elkaar losst aande ideeën, die binnen het middeleeuwse kosmologische denken in een be tekenisvol verband tot elkaar stonden. Vanuit hun symbolische geladenhei d won de werkelijkheid aan zin. Een stoet van gedachten, waarvan de cohe rentie vaak verscholen blijft voor een oppervlakkige waarnemer van vanda ag, voerde de lezende mens het bestaan binnen en bracht hem tot de essen tie van het zijn. Mens en wereld stonden in nauw contact met elkaar. Zoa ls het donker van de nacht een nieuwe dag inluidde, rustte in de navel e n de baarmoeder het begin van een nieuw leven. Door de werkelijkheid uiteen te rafelen en door middel van analogieën we er samen te brengen, verwierf de verwarrende veelheid aan natuurlijke ve rschijnselen een structuur waarbinnen ook de mens zijn plaats vond. Zijn ervaring van de realiteit was fundamenteel symbolisch beladen. In zijn perceptie van de werkelijkheid nam hij steeds opnieuw de knelpunten van zijn bestaan waar. Hij ervoer metaforisch wat hem dagdagelijks te gronde bepaalde. Aan de hand van een kosmologisch verzamelwerk uit de twaalfde eeuw, het& nbsp;Liber Floridus van een zekere Lambertus van Sint-Omaars, word t de focus op regeneratie binnen het middeleeuwse wereldbeeld ontsluierd . Lambertus’ boek, waarvan de autograaf zich bevindt in de Gentse Univer siteitsbibliotheek, getuigt bij uitstek van de ‘intellectualisering’ die een in de rituele praktijk verankerd kennisconcept doormaakte binnen he t twaalfde-eeuwse kosmologische denken. Kennis was er fundamenteel een b e-leven. Lambertus levert het aan zijn lezer over, door van de beleving een lezing te maken. Nochtans blijft in het geschreven woord partieel de oorspronkelijke bedoeling behouden. De lezing had een therapeutische fu nctie. Tussen de regels werd de problematiek van het bestaan gesymbolise erd. Ondanks de schijnbare willekeur die de kennis uit het Liber Flor idus kenmerkt, onthulde Lambertus van bij de aanvang de sleutel tot zijn kennissysteem. In een citaat over de gebeurtenissen die plaatsv onden op de lente-equinox, wees hij op de regeneratieve betekenis van eq uinoxen en solstitia. Dit maakt van het twaalfde-eeuwse Liber Fl oridus niet alleen een kosmologisch referentiewerk, maar tegelij k een verzamelboek met kennis over de regeneratie. Het verbindt de natuu rcyclus en in het bijzonder de lente-equinox met cyclische motieven. Hie rvoor putte Lambertus uit een aloud mythologisch archief, ontstaan vanui t de perceptie van natuurfenomenen en de relatie ervan met het menselijk e bestaan. De voedingsbodem voor dit regeneratiedenken bevond zich in de plattelandscultuur waar de moeilijk be-grijp-bare vruchtbaarheid van me ns en natuur een centrale positie inneemt. Het Liber Floridus&nb sp;is het product van een schaarstecultuur, en het houdt in zich ook het utopische verlangen naar overvloed dat elke schaarstecultuur kenmerk t. Regeneratie is niet alleen het brandpunt van het wereldbeeld in het Liber Floridus. Zelfs met zijn bedoeling om alle kennis die omwille van haar omvang niet langer consulteerbaar was bijeen te brengen , stond Lambertus niet alleen. Hetzelfde streven naar een alomvattend ke nnispakket kenmerkte alle middeleeuwse encyclopedieën. In hun eigen onts taanstijd werd de encyclopedie als een Bibliothekersatz beschouwd, die tot onderricht diende van de bezitter die over geen uitge breide boekenverzameling beschikte. Daarom zijn bibliotheek en encyclope die gekenmerkt door hetzelfde selectieproces. Bij gevolg is de encyclope die in het algemeen en het Liber Floridus in het bijzond er een evidente hermeneutische sleutel voor het bibliotheekon derzoek. In beide gevallen is niet zozeer de concrete kennis van belang, als wel de symbolisering van de knelpunten van het bestaan die ertoe le idden dat de kennis het bestaan betekenis kon verlenen. Tot de meest prestigieuze handschriftenverzamelingen, behoren de bibliot heken verzameld onder de Bourgondische hertogen in de late middeleeuwen. Opmerkelijk is dat zij op de koop toe een bijzondere band bezitten met het twaalfde-eeuwse verleden. De zogenaamde Ritterrenaissance&nb sp;uit de literatuur, kunst en architectuur van de vijftiende en zest iende eeuw, manifesteerde zich in het bijzonder ook in de bibliotheken<I >. Dat het hierbij om meer dan een nostalgie naar riddercultuur ging, blijkt bij uitstek uit de librije die Filips van Kleef verzamelde. Zijn boekenverzameling is trouwens een perfect instrument om de laatmid deleeuwse interesse voor het twaalfde-eeuwse verleden af te tasten. Erin bevonden zich, naast andere encyclopedische werken… twee exemplaren van het Liber Floridus: één Latijnse copie uit 1460 en één Franse vertaling waarvoor Filips zelf de opdracht gaf. Met het Liber Floridus als hermeneutische sleutel voor d e toegang tot de bibliotheek van Filips van Kleef, stelt zich onmiddelli jk de vraag naar de positie van het regeneratieconcept binnen de laatmid deleeuwse boekenverzameling. Adellijke boekenverzamelaars uit de late mi ddeleeuwen verkozen werken te verzamelen waarin het traditionele, op de natuurbeleving geënte wereldbeeld beschreven stond. Door de gevarie erde aanwezigheid van encyclopedische literatuur in de bibliotheek, kwam de kosmologie opnieuw in haar pluriformiteit tot uitdrukking. Juist daa rom kon de essentie die ze bevatte, meervoudig worden overgedragen. Opni euw is kennis wezenlijk kennis van de regeneratie. Maar in de laatmiddeleeuwse bibliotheek heeft die een aanzienlijke gedaa nteverandering ondergedaan. De handschriftenverzameling moest zijn bezit ter omvormen tot een geletterd leider. Enerzijds was de kennis uitgedein d tot een conglomeraat van historische feitelijkheden. Anderzijds werd d e bibliotheek het symbolische uitdrukkingsmiddel van de thymotische hart stocht die de elite haar positie verschaft had. In de talloze verha ndelingen over het toeval en het geluk uit haar boekenverzamelingen, leg itimeerde de Bourgondische aristocratie haar positie door terug te grijp en naar concepten rond vruchtbaarheid en regeneratie, die wellicht nog i n de omgevende schaarsteculturen overheersten. Ze hanteerden dezelf de mentale structuren om hun verwantschap en afstamming te cultiveren. H et ‘geluk’ van de adellijke elite, dat bijdroeg tot de verantwoording va n haar macht, was aangeboren en lag verankerd in het paradijselijke of halfparadijselijke verleden. Maar ondanks het aangeboren geluk van de elite, werd ook zij getroffen d oor de grillen van Fortuna. Het ongeluk van de heerser w as een delicaat onderwerp. Alle mogelijke middelen moesten worden aangew end om het lot te bestieren. Ze werden gezocht in de talloze sinds oudsh er ontwikkelde methoden om de toekomst te voorspellen en het noodlot te voorzien, desgewenst te slim af te zijn.
URI: 
Publication status: published
KU Leuven publication type: TH
Appears in Collections:Illuminare - Centre for the Study of Medieval Art
Art History @ Leuven
Interculturalism, Migration and Minorities Research Centre

Files in This Item:
File Description Status SizeFormat
1. kaft.pdf Published 118KbAdobe PDFView/Open
2. eerste bladzijden.pdf Published 94KbAdobe PDFView/Open
3. introductie.pdf Published 113KbAdobe PDFView/Open
4. methodologie.pdf Published 174KbAdobe PDFView/Open
5. proloog LF23-12.pdf Published 783KbAdobe PDFView/Open
6. lfB23-12.pdf Published 1660KbAdobe PDFView/Open
7. Kennis van de regeneratie23-12.pdf Published 891KbAdobe PDFView/Open
8. Besluit.pdf Published 239KbAdobe PDFView/Open
9. kennis van de kosmos.pdf Published 883KbAdobe PDFView/Open
10. fortuna.pdf Published 608KbAdobe PDFView/Open
11. voorbepaaldheid.pdf Published 854KbAdobe PDFView/Open
12. BESLUIT.pdf Published 98KbAdobe PDFView/Open
13. epiloog.pdf Published 159KbAdobe PDFView/Open
14. bibliografie gesorteerd.pdf Published 345KbAdobe PDFView/Open
15. Lijst van afbeeldingen.pdf Published 127KbAdobe PDFView/Open

These files are only available to some KU Leuven staff members

 


All items in Lirias are protected by copyright, with all rights reserved.