ITEM METADATA RECORD
Title: Het spectrum van het verleden. Een visie op de geschiedenis in vier Europese arthousefilms (1965-1975)
Other Titles: The spectrum of the past. A vision of history in four European arthouse films (1965-1975)
Authors: Vandelanoitte, Pascal; S0062714
Issue Date: 29-Feb-2012
Abstract: The spectrum of the past. A vision of history in four European arthouse films (1965-1975)This research about historical arthouse film tries to broaden the discourse about historical film. Therefore, we closely examined four films: Aguirre, the Wrath of God by Werner Herzog, Ludwig by Luchino Visconti, Andrei Rublev by Andrei Tarkovsky and Electra, My Love by Miklós Jancsó.Too often, the discussion about historical films gets stuck at the question if the movie treats history accurately. Furthermore, arthouse film is underexposed. In our research on four European historical arthouse films that each handle history differently, we widened the question. Historical films always contain fiction next to facts. Even if the emphasis is more on fictional elements, these films too tell something about the past. When analysing historical arthouse films and their relation to history, it is not sufficient to limit the research to a factual comparison between historical facts and their filmic use.Not only does the historical background knowledge play an important role in the reading of a film as a comment upon history; filmic parameters can also heavily influence the nature of the historical vision. To cover the multiple determining factors and their mutual relation, we created and used the concept of ‘historising lecture’. Due to the nature of arthouse film, an important role was also assigned to intermediality. Our exploration of the use of or references to other historical facts, not related to the main topic, or cultural expressions, has not only shown that intermediality is more diverse than an intertextual relation between source and text, but also – even more importantly – that the kind and range ofallusions demands a close examination of the references used, their historical, social and/or cultural meaning and the possible influence on the meaning and historising lecture of arthouse film. What historical arthouse films tell us about history is not only determined by direct references to history. Filmic elements, the role and background of the viewer and intermediality also determine the imageof history that is created. Our dynamic analytical model, where history, intermediality and filmic language are intertwined, offers a new vision on the possibilities and merits of historical arthouse film.
Table of Contents: INHOUD I
VRAAGSTELLING & ONDERZOEKSMODEL 1
1. PRELUDE 3
2. EEN FILMISCHE VISIE OP DE GESCHIEDENIS 5
2.1. Film als reflectie van de maatschappelijke context 5
2.1.1. Marc Ferro: film als sociaalhistorische bron 5
2.1.2. Pierre Sorlin: de historische film als spiegel van zijn tijd 9
2.1.3. Voorbij de historische film als reflectie van de tijdscontext 11
2.2. Film als blik op het verleden 12
2.2.1. De historische film als creatieve visie op de geschiedenis 13
2.2.2. De verschillende verschijningsvormen van de historische film 15
2.2.2.1. De historische mainstream Hollywoodfilm 15
2.2.2.2. De mainstream historische film 17
2.2.2.3. De historische arthousefilm 18
2.2.3. Reflecties bij de huidige benaderingen 20
2.3. De eigen vraagstelling: een alternatieve benadering 22
3. EEN DRIELEDIG ONDERZOEKSMODEL 25
3.1. Filmische verbeelding van geschiedenis 26
3.1.1. Uitbeelding en afbeelding van geschiedenis 26
3.1.2. Verbeelding van geschiedenis 26
3.2. Historiserende lectuur 28
3.2.1. Odin: ‘lecture fictivisante et documentarisante’ 28
3.2.2. Transpositie op de historische speelfilm: de historiserende lectuur 30
3.3. Van intertekstualiteit tot intermedialiteit 33
3.3.1. Intertekstualiteit 33
3.3.2. Classificatie van intertekstuele relaties in film 34
3.3.3. Intertekstualiteit en film 35
3.3.4. Intermedialiteit 38
3.3.5. Intermedialiteit, de historische film en historiserende lectuur 39
3.4. Schematisch overzicht van het drieledig onderzoeksmodel 40
4. EEN KWARTET EIGENZINNIGE FILMS 43
4.1. Keuzecriteria 43
4.2. De films 45
4.2.1. Aguirre, der Zorn Gottes – Werner Herzog 45
4.2.2. Ludwig – Luchino Visconti 45
4.2.3. Andrei Rublev – Andrei Tarkovsky 46
4.2.4. Electra, My Love – Miklós Jancsó 46

AGUIRRE, DER ZORN GOTTES: FEIT EN VERBEELDING IN ÉÉN FILM 47
1. INLEIDING 49
2. TWEE HISTORISCHE EXPEDITIES, ÉÉN FILM 51
2.1. De figuur van Herzog 51
2.2. Een turbulente zoektocht naar faam, goud en rijkdom 53
2.2.1. De zoektocht naar El Dorado 53
2.2.2. Het kwetsbaar vertrek 55
2.2.3. Personages van divers allooi 56
2.2.4. Complot tegen Ursúa 58
2.2.5. De onafhankelijkheidsverklaring 59
2.2.6. Van kwaad naar erger 62
2.2.7. Bergaf 64
2.3. Een spel tussen realiteitskarakter en relativering ervan 67
2.3.1. De opbouw van een realiteitskarakter in de film 67
2.3.1.1. Sprekende landschappen 67
2.3.1.2. Historische artefacten 69
2.3.1.3. Documentair karakter 69
2.3.2. Aguirre is niet zomaar wat je ziet of hoort 70
2.3.2.1. Niet-tonen en niet-zeggen 70
2.3.2.2. Selectief geluid 72
2.3.2.3. Zwevende noten 72
2.3.3. Ironie en cynisme 73
3. HISTORISERENDE LECTUUR 75
3.1. De twee tochten op een rij 75
3.1.1. 1541: Gonzalo Pizarro 75
3.1.2. 1560: Pedro de Ursúa 76
3.2. Bronnenmateriaal 79
3.2.1. Van kinderboek tot film 79
3.2.1.1. Expositio 80
3.2.1.2. Rebellie en moord op Ursúa 83
3.2.1.3. Doel van de tocht 84
3.2.2. Het dagboek van Gaspar de Carjaval 85
3.2.3. Audaces fortuna juvat 89
3.3. Een schematisch overzicht 91
3.4. Impact van de bronnen op een historiserende lectuur 93
3.4.1. Een kinderboek 93
3.4.2. Fantasie of werkelijkheid 94
3.4.3. Een historische kroniek 95
3.4.4. Van fascinatie naar afstand 96
4. INTERMEDIALITEIT 97
4.1. Romantiek 97
4.2. Christelijke symboliek 100
4.2.1. Kerstmis 100
4.2.2. De zoon van de zonnegod 101
4.3. Imperialisme en racisme: de waanzin van Okello 102
4.4. Beeldsymboliek 104
4.5. Archetypen 104
4.5.1. Les extrêmes se touchent : nazisme 105
4.5.2. Narratieve archetypen 108
5. CODA 113

LUDWIG: EEN BEVROREN (OGEN)BLIK 117
1. INLEIDING 119
2. INDIVIDU EN GESCHIEDENIS 121
2.1. Ludwig en Luchino Visconti 122
2.1.1. Een aristocraat in de ban van een koning 122
2.1.2. Verandering als stasis 124
2.1.3. Een adellijk beeld 126
2.1.3.1. Een spiegel van het verleden 126
2.1.3.2. Kleuren die licht en warmte absorberen 127
2.1.3.3. De camera als neutrale waarnemer 128
2.2. De historische ijkpunten 128
2.2.1. Een prille koning 128
2.2.2. 1866: Oorlog tegen Pruisen 129
2.2.3. Wordt Otto koning? 131
2.2.4. Oorlog tegen Frankrijk – De Kaisersbrief 132
2.2.5. Het einde 134
2.2.5.1. Luitpold als regent – de medische diagnose 135
2.2.5.2. Het arrestatiebevel – Ludwig verzet zich 136
2.2.5.3. De gevangenname 137
2.2.5.4. De dood 138
2.3. De getuigenissen 140
2.4. Andere cruciale (f)actoren 144
2.4.1. Afstand van religie 144
2.4.1.1. Pastoor Hoffman 144
2.4.1.2. Ludwigs moeder 144
2.4.2. Vrouwen – vriendinnen – getrouwen ? 145
2.4.2.1. Koningin Elisabeth van Oostenrijk-Hongarije: een zielsverwant als kritische stem 145
2.4.2.2. Sophie: een operarol? 147
2.4.2.3. Lila von Bulyowsky, Hornig: randfiguren die de huwelijksidylle verder ontkrachten 148
2.4.3. Seksualiteit 149
2.4.4. Kunstenaars en Ludwigs mecenaat 151
2.4.4.1. Wagner als overspelige geldwolf 151
2.4.4.2. Kainz als theatrale marionet 155
2.5. Ludwigs eenzaamheid in schema 159
3. HISTORISERENDE LECTUUR 163
3.1. Een revolutionaire periode 163
3.2. Droom versus werkelijkheid: het verleden herleefd? 165
3.2.1. Van familiaal naar sociaal niveau? 165
3.2.2. Spiegelbeeld of herbeleving? 167
3.2.3. Gevangen in het verleden… 168
3.3. Stilstand 169
4. INTERMEDIALITEIT 173
4.1. Klaus Mann, Vergittertes Fenster 173
4.2. Andere films 175
4.2.1. Stille film 175
4.2.1.1. Das Schweigen am Starnbergersee (Rolf Raffé) 175
4.2.1.2. Ludwig der Zweite, König von Bayern (William Dieterle) 176
4.2.2. Ludwig II – Glanz und Ende eines Königs (Helmut Käutner) 177
4.2.3. Ludwig – Requiem für einen jungfräulichen König (Hans-Jürgen Syberberg) 179
4.2.4. Wagner (Tony Palmer) 180
4.2.5. Sissi (Ernst Marischka) 181
4.3. Muziek 181
4.3.1. Wagner 182
4.3.1.1. Lohengrin 182
4.3.1.2. Tannhäuser 183
4.3.1.3. Tristan und Isolde 186
4.3.1.4. Die Ring des Nibelungen – Die Walküre 187
4.3.1.5. Instrumentale muziek van Wagner 187
4.3.1.6. Visconti, Wagner, Ludwig 188
4.3.2. Schumann 191
4.3.3. Offenbach 193
4.3.4. Tot slot… 193
5. CODA 195

ANDREI RUBLEV: EEN ICOON VAN VERANDERING 197
1. INLEIDING 199
2. INDIVIDUELE TWIJFEL OP EEN HISTORISCH KANTELMOMENT 201
2.1. Filmen achter het IJzeren Gordijn 201
2.1.1. Tarkovsky’s dubbelrol: martelaar en beschermeling 201
2.1.2. Grootse verwachtingen 203
2.1.3. Afkeer en bewondering 204
2.2. Een beeld van twijfel en daadkracht 206
2.2.1. Desoriëntatie door het gebruik van locaties 207
2.2.2. Een dynamisch beeld 207
2.2.3. Muziek: Heer Jezus, ontferm u over mij 208
2.3. Geloofscrisis ? 209
2.3.1. De proloog als toegangspoort tot de film 209
2.3.2. De figuur van Rublev 209
2.3.2.1. Het historisch personage 209
2.3.2.2. Rublev als filmpersonage 210
2.3.2.3. Andrei Rublev of Andrei Tarkovsky? 212
2.3.3. Hoe individuele vragen een historische inbedding krijgen 212
2.3.3.1. Vragen van een individu 212
2.3.3.2. De confrontatie met de buitenwereld 213
2.3.3.3. De historische inbedding van Rublevs activiteit 215
2.3.3.4. Rublevs twijfel als historisch kantelmoment 217
2.3.4. De stilte en de ommekeer: de verzoening van twee werelden 218
3. HISTORISERENDE LECTUUR 221
3.1. Een historisch beeld als puzzel 221
3.2. Een stille figuur in een turbulente tijd 223
3.3. Van onderdrukking en fragmentatie tot eenheidsgevoel 224
3.3.1. Een versnipperd land 225
3.3.2. De Kerk als bindmiddel 226
3.4. Rublev als symbool van Ruslands (nood aan) eenheid 226
3.5. Het conflict tussen de film en de verwachtingen 229
4. INTERMEDIALITEIT 231
4.1. Filmische intermedialiteit 231
4.1.1. Invloeden 231
4.1.2. Filmische echo’s van Andrei Rublev 234
4.1.3. Verwijzingen 235
4.2. Schilderkunst 236
4.2.1. Pieter Bruegel de Oude 236
4.2.2. Andere 239
4.3. Religieuze symbolen 239
4.3.1. De klok 239
4.3.2. De heilige Georgius 240
4.3.3. Iconen 242
4.3.3.1. Beeldtaal 243
4.3.3.2. De Drievuldigheidsicoon 244
5. CODA 247

ELECTRA, MY LOVE: POËZIE EN REVOLUTIE 251
1. INLEIDING 253
2. EEN FILMGEDICHT 255
2.1. Maatschappelijke productiecontext 255
2.2. Het verleden als blik op menselijke drijfveren 257
2.2.1. Macht en weermacht 257
2.2.2. Filmische invloeden 260
2.3. Electra, My Love: filmpoëzie 260
2.3.1. De adem van de long take 261
2.3.2. De ruimte van de setting 262
2.3.3. De soberheid van kleur 263
2.4. Electra, My Love en klassieke tragedies 264
2.4.1. Gyurkó’s Szerelmem, Elektra 264
2.4.2. Klassieke tragedies en hun maatschappelijke rol 265
2.4.3. Schematisch overzicht van de film 267
2.4.4. Echo’s van de klassieke Electra-tragedies 268
2.4.4.1. Aeschylus’ Orestie: van wraak naar gerechtigheid 268
2.4.4.2. Sophocles’ Electra: homerische held of compromis? 270
2.4.4.3. Euripides’ Electra : de verantwoordelijkheid van het individu 271
2.5. De apotheose 273
2.5.1. Van wraak tot hoop op een betere toekomst 273
2.5.2. De val van de tiran 274
3. HISTORISERENDE LECTUUR 277
3.1. Geschiedenis als bron van universele thema’s 277
3.2. Post WOII, de Hongaarse revolutie en de nadagen 279
3.3. Echo’s van 1956 door middel van wijzigingen t.o.v. de klassieke Electra-tragedies 282
3.4. Stilering als universalisering 283
3.4.1. Het poëtisch beeld, de longtake en choreografie 283
3.4.2. Symboliek 285
3.4.2.1. Vrouwelijk naakt 285
3.4.2.2. De pauw 286
3.4.2.3. Dwergen 287
3.4.3. Vermenging van heden en een ongedefinieerd verleden 288
4. INTERMEDIALITEIT 291
4.1. Narratief 291
4.1.1. Klassieke tragedie 291
4.1.2. De vuurvogel 292
4.2. Muziek 293
4.2.1. Volksliederen 293
4.2.2. Lee Van Cleef 294
4.2.3. The Peacock Has Alighted 295
4.2.4. Volksliederen, Kodály, Bartók en de Hongaarse identiteit 296
5. CODA 299

ALGEMENE CONCLUSIE 301
1. DE FILMS 303
1.1. Film en geschiedenis 303
1.2. Historiserende lectuur 305
1.3. Intermedialiteit 307
2. EEN DYNAMISCHE WISSELWERKING 309
2.1. Film en geschiedenis 309
2.2. Historiserende lectuur 309
2.3. Intermedialiteit 311
2.4. Coda 312
3. HISTORISCHE ARTHOUSEFILM ALS DYNAMISCH PROCES 315
ENGLISH ABSTRACT 319
RÉSUMÉ FRANÇAIS 321
FILMOGRAFIE 323
AFBEELDINGEN 325
FIGUREN 326
TABELLEN 326
BIBLIOGRAFIE 327

BIJLAGE: DOCTORATEN IN DE SOCIALE WETENSCHAPPEN I
Publication status: published
KU Leuven publication type: TH
Appears in Collections:Institute for Media Studies

Files in This Item:
File Status SizeFormat
Het-Spectrum-van-het-Verleden-FINAAL.pdf Published 11466KbAdobe PDFView/Open

 


All items in Lirias are protected by copyright, with all rights reserved.